Doğa Yürüyüşü

Kulüp başkanımız Süleyman Şahin’in hazırladığı bu yazıda doğa yürüyüşünün dağcılık içindeki yeri, kimlerin faaliyet düzenleyebileceği, hiking / trekking sınıfları, hazırlık ve malzeme, güneşten korunma, patika işaretleri, yön bulma ve ilkyardım başlıkları ele alınıyor.

Doğa yürüyüşü nedir?

Doğa yürüyüşü, dağcılık spor branşının alt disiplinidir. Dağcılık, müsabakası olmayan spor branşları arasındadır.

Dağcılığın alt disiplinleri:

• Spor tırmanış
• Dağ kayağı
• Kanyoning
• Yüksek dağ koşusu
• Alpinizm
• Doğa yürüyüşü

Spor; müsabaka, sağlık ya da eğlence amaçlı yapılan bedensel aktivitelerin tamamıdır.

Dağcılık

Doğa yürüyüşünü dağcılıktan (alpinizm) ayıran en önemli kriter, 2400 m irtifanın altında yapılmasıdır. 2400 metrenin altında yapılan aktivitelere doğa yürüyüşü, üzerinde yapılanlara ise dağcılık denir. Dağcılık aynı zamanda daha özel teknik malzeme ve eğitim gerektirir.

Doğa yürüyüşü; fırtına, sel, çığ vb. yüksek risk içermeyen hava şartlarında yapılır. Hafif yağmur ve kar engel değildir. Yazları ise genellikle gece ve dere yürüyüşleri yapılır.

Başarı

Dağcılık, müsabakası olmayan bir spor branşıdır (spor tırmanış disiplini hariç) ve ekip olarak yapılan bir spordur. Dolayısıyla skor, gol, basket gibi başarıyı ölçen kriterler bulunmamaktadır.

Dağcılıkta başarının ölçüsü, ekibin tamamının hiç zarar görmeden başladığı yere geri dönmesidir. Yani tüm ekip üyeleri evlerine hiç zarar görmeden dönerse aktivite başarıyla tamamlanmış olur.

Her ekip sporunda olduğu gibi, ekibin başarılı olması için kurallara uyması gerekir. Nasıl ki bir futbol maçında ceza sahasında yapılacak bir hata gol yenilmesine yol açarsa, dağcılıkta da böyledir; ancak sonuçları maç kaybetmekten çok daha üzücü olabilir.

Bazı kurallar şöyledir:

• Ekip liderini geçmemek
• Tek sıra halinde yürümek
• Ekipten ayrılmamak
• Artçının arkasında kalmamak
• Ekip liderinin uyarılarına uymak

Doğa yürüyüşü faaliyetini kimler düzenleyebilir?

23/02/2011 tarih ve 27855 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren kanuna göre turizm amaçlı sportif faaliyet yapabilecekler turizm firmaları ve spor kulüpleridir.

Turizm firmaları

• Valilikten yeterlilik belgesi olması (her bölge için ayrı)
• Kullanılacak zorunlu malzeme ve araçların bulundurulması
• Yapılacak sportif faaliyet türüne göre personel için zorunlu ehliyete sahip olunması
• Faaliyet transfer aracı gerektiriyorsa, gerekli nitelikleri haiz transfer aracı
• Sportif faaliyete katılan personele ait kaza sigortası ve mali mesuliyet sigortası
• İlk yardım ekipmanı

Spor kulüpleri

• Faaliyetin Dağcılık Federasyonu ve Spor Bakanlığı il spor müdürlüğü tarafından onaylanması
• Faaliyete katılacak olanların lisanslı sporcu olmaları
• 2400 m altı için ekip liderlerinin yürüyüş liderliği belgesi; 2400 m üzeri için ikinci derecede antrenörlük belgesi

T.C. İçişleri Bakanlığı Jandarma Genel Komutanlığı’nın 13 Ekim 2020 tarih ve 5248892 sayılı yazısı gereği her faaliyet için bilgi verme zorunluluğu vardır.

Sınıflar

• Hiking: Günübirlik ve yerleşim yerlerine yakın bölgelerde gerçekleştirilen yürüyüşlerdir.
• Trekking: Birkaç gün süren, otel ya da çadır konaklamalı, orta zor ya da zor yürüyüşlerdir.
• Backpacking: Sadece temel ihtiyaçlar sırt çantasına alınarak plansız ve herhangi bir takvime uymadan gerçekleştirilen yürüyüştür. Bir hayat tarzı olarak da görülür.
• Expedition: Belirli bir amaç için organizasyon ve daha planlı hareket etmeyi gerektiren yürüyüşlerdir.

Hazırlık

Doğa yürüyüşü sırasında dikkate alınması gereken başlıca unsurlar:

1. Rota seçimi: Yürüyüş rotasını belirlemek, uygun zorluk seviyesi ve manzaraları göz önünde bulundurarak yapılmalıdır. Hava durumuna ve mevsime göre uygun rotalar tercih edilmelidir.
2. Doğru ekipman: Uygun kıyafet, ayakkabı ve sırt çantası kullanılmalıdır. Gerektiğinde su geçirmez kıyafet, güneş gözlüğü ve şapka gibi koruyucu malzemeler alınmalıdır.
3. Su ve yiyecek: Yeterli miktarda su ve enerji sağlayacak atıştırmalıklar yanınızda bulundurulmalıdır.
4. Hava durumu: Yağmur, fırtına veya sıcaklık gibi olumsuz koşullara hazırlıklı olunmalıdır.
5. Grup veya partner: Özellikle zorlu parkurlarda güvenlik açısından başkalarıyla birlikte yürümek daha iyidir.
6. Fiziksel uygunluk: Kendi seviyenizi değerlendirin, aşırı zorlamadan kaçının ve dayanıklılığınızı yavaş yavaş artırın.
7. Dinlenme: Öncesinde iyi dinlenin; bir gün önceden kıyafet ve malzemelerinizi hazırlayın.

Malzemeler

• Küçük sırt çantası: Yedek giysi, yağmurluk, krem, fotoğraf makinesi ve atıştırmalıklar için 20–30 lt kapasiteli çanta.
• Çantada bulunması gerekenler: Temel ilkyardım malzemeleri, düdük, kafa feneri, mevsime göre yedek kıyafet, yeteri kadar aperatif yiyecek.
• Ayakkabı: Doğa yürüyüşünde bileği saran yürüyüş botu; kültürel gezide rahat bir ayakkabı.
• Tozluk: Bilekten dize kadar kapatır; bota taş, toprak, çamur ve kar girmesini engeller.
• Yağmurluk: Su geçirmez mont/ceket veya panço. Panço sırt çantanız dahil sizi baştan diz altına kadar korur.
• Baton: Özellikle yokuşlarda faydalıdır; çift baton kullanımında ayak ve dizlere binen yük neredeyse %25’e kadar azalır.
• Baş: Mevsime göre bere, buff, şapka.
• Üst: En üst katman için mont, yağmurluk veya polar; alt katman için termal, çabuk kuruyan tişört. Pamuklu kıyafet kullanılmamalıdır.
• Alt: Sentetik kumaşlı rahat pantolon. Islansa bile çabuk kurur. Doğa sporlarında kot pantolon kullanılmaz.
• Matara: En az 1 lt’lik su kabı. Termos kullanılabilir; ağırlık dikkate alınmalıdır.
• İlkyardım: Rehberlerde malzeme olsa da küçük bir ilkyardım çantası bulundurabilirsiniz.
• Deniz–göl: Mayo/şort ve ince havlu.
• Kişisel: Bakım malzemeleri, şarj cihazları.

Güneşten korunma

Doğa yürüyüşü ve dağcılıkta güneşten korunmak, güvenli ve konforlu bir etkinlik için şarttır. Yüksek rakımda atmosfer daha ince olduğu için ultraviyole (UV) ışınımı güçlenir; doğru önlem alınmazsa cilt yanığı ve göz hasarı hızla gelişebilir.

Güneşin dağdaki etkisi

Deniz seviyesine göre her 300 metrede UV düzeyi yaklaşık %4 artar. Kar ve buz yüzeyleri ışığı yansıtarak bu etkiyi daha da yükseltir. Bu yüzden korunma yalnızca sıcak yaz günlerinde değil; serin, rüzgârlı ve bulutlu havalarda da gerekir.

Göz koruması

• UV400 korumalı, kategori 3–4 güneş gözlüğü kullanılmalıdır.
• Yüksek irtifada, karlı ve buzul arazide yüzü saran dağcı / buzul gözlüğü tercih edilmelidir.
• Işığın yanlardan girmesini kesmek için yan siperlikli modeller daha güvenlidir.
• Kontakt lens, dağdaki kuru ve tozlu havada rahatsız edebilir; yedek numaralı gözlük bulundurmak yerinde olur.

Cilt koruması

• UVA ve UVB’yi birlikte kesen (geniş spektrum), SPF 50+ güneş kremi kullanılmalıdır.
• Kremin suya ve tere dayanıklı olmasına bakın. Yoğun eforda sprey veya stick form pratik olabilir.
• Krem yürüyüş sırasında yaklaşık her iki saatte bir yenilenmelidir.
• Dudaklar için yüksek korumalı güneş koruyucu dudak balmı kullanın.

Giyim ve aksesuar

Doğru giysi, kremi tamamlar; tek başına krem yeterli değildir.

• UPF (ultraviyole koruma faktörü) etiketli, uzun kollu ve nefes alan giysiler tercih edilmelidir.
• Boyun ve yüz için geniş kenarlı şapka, buff tipi boyunluk veya ense perdesi (neck flap) kullanılabilir.
• Kısa kollu giyiliyorsa kollar kremle korunmalı ve krem sık yenilenmelidir.

Kar, gölge ve saat planı

• Karlı alanlar: Beyaz yüzeyler ışığı yoğun yansıttığı için cilt ve göz yanığı riski artar; ekstra koruma alınmalıdır.
• Saat planı: Mümkünse günün en güçlü güneş diliminde (genellikle 11.00–15.00) açık ve gölgesiz parkurları ağırlaştırmayın; molaları gölgede verin.

Güneş yanığı ve göz hasarı doğada ciddi sağlık sorununa dönüşebilir. Gözlük, krem ve uygun giysi birlikte kullanıldığında hem konfor hem güvenlik artar.

Terimler ve kurallar

• Yürüyüş lideri: Grubun güvenliğini ve düzenini sağlayan ekip sorumlusudur.

  Not: İstanbul Doğa Sporları Spor Kulübü’nde yürüyüş liderinin alması zorunlu eğitimler:

  1. İlkyardım eğitimi — Sağlık Bakanlığı onaylı bir kurumdan, 2 gün
  2. Yürüyüş liderliği eğitimi — Türkiye Dağcılık Federasyonu (TDF), 7 gün
  3. Oryantasyon eğitimi — kulüp içi, 2 gün
  4. Psikolojik ilkyardım ve kriz yönetimi eğitimi — kulüp içi, 1 gün
  5. Saha eğitimi — kulüp içi, 6 ay
• Artçı: Yürüyüş lideri tarafından görevlendirilen, ekibin en sonunda yürüyen ve ekibin durumu hakkında lidere telsizle sürekli bilgi veren kişidir.
• Patika (trail): İnsan veya hayvanların oluşturduğu, doğada yürüyüş için kullanılan dar toprak yoldur.
• Rota (route): Yürüyüşün başlangıç ve bitiş noktaları arasında takip edilen güzergâhtır.
• Aklimatizasyon: Vücudun yüksek irtifadaki düşük oksijen seviyesine alışma sürecidir.
• Akut dağ hastalığı: Yüksek irtifada oksijen yetersizliğine bağlı gelişen; baş ağrısı, bulantı ve yorgunluk gibi belirtilerle kendini gösteren rahatsızlıktır.
• Çiçek toplamak: Doğada tuvalet ihtiyacını gidermek için kullanılan örtmece (kod) ifadedir.
• Lay Lay Lom: Ağır tempolu, çok kolay ve eğlenceli yürüyüş.
• Wikiloc: Parkur takip etmeye yarayan bir navigasyon uygulamasıdır.
• Kabuk: En dış katman kıyafet; mont, yağmurluk veya rüzgarlık.
• Orta katman: Dış katman ile iç katman arasındaki kıyafet.
• İç katman: İçlik kıyafet.
• Ring: Başlanılan yere geri dönülen döngü rotadır.
• Tatlı çıkış: Hafif rampa.
• Çarşak: Büyük kaya kütlelerinin veya duvarların altında yer alan; kopup parçalanmış irili ufaklı taş, çakıl ve döküntü kayalardan oluşan dik yamaçlardır.
• Baton: Yürüyüş sırasında denge sağlayan ve yükü kollara paylaştıran yürüyüş sopalarıdır.
• Baton pabucu: Trekking, dağcılık veya kuzey disiplini yürüyüşlerinde kullanılan batonların metal uç kısmına takılan kauçuk veya plastik koruyucu yedek parçadır.
• Tozluk: Pantolon paçası ile ayakkabı arasına takılan; taş, çamur ve karın ayakkabı içine girmesini engelleyen koruyucu parçadır.
• Hidrasyon rezervuarı: Sırt çantasına yerleştirilen su torbası ve hortumdan oluşan sistemdir. Doğa yürüyüşü, koşu, bisiklet ve dağcılıkta hareket halindeyken durmadan, elleri kullanmadan su içmeyi sağlar. Halk arasında deve tulumu veya camel bag olarak da anılır.

Yürüyüşlerde etik kurallar, ekip kuralları ve genel güvenlik kurallarına uyulur.

Patika takip işaretleri

Boyalı işaretler: Grande Randonnée (GR) işaretleme sistemi bu işaretlemelere en iyi örnektir. Türkiye’deki kültür rotaları bu sistem ile işaretlenmiştir.

Baba / taş yığını (cairn): Daha çok ekibin arkada kalanlarına yol göstermek amacı ile kullanılır.

1. Doğru yoldasın
2. Sağa dönüş yap
3. Sola dönüş yap
4. Dikkatli ol! Yardım!
5. Ev yönü
6. Yanlış yön, yol yok
7. Bu yönden devam et
8. Bu yoldan gidilmez

Yön bulma ve navigasyon

Etkinliğe başlamadan önce gittiğiniz bölgenin haritasına göz atın; en yakın şehir, kasaba veya köyü öğrenin. Mesafe algısı özellikle gözle görünen yerlerin ne kadar uzaklıkta olduğunu tahmin etmek için önemlidir; pratikle geliştirilebilir.

Dünyada kullanılan GNSS sistemleri

• GPS: 1978’de ABD Savunma Bakanlığı tarafından kurulmuştur. Yörüngede dönen 32 uydudan oluşur.
• GLONASS: Rusya Uzay Savunma Güçleri Komutanlığı tarafından 2008’de 24 uydu ile dünya çapında kullanıma açılmıştır.
• IRNSS: Hindistan Uzay Araştırmaları Örgütü (ISRO) tarafından tasarlanan bölgesel uydu konumlandırma sistemi.
• QZSS: Japonya’yı kapsayacak şekilde geliştirilmiş sistem; ilk uydu 2010’da fırlatılmıştır.
• Galileo: Avrupa Birliği tarafından GPS ve GLONASS’a alternatif olarak oluşturulan sistem.
• BeiDou: Çin tarafından 2000 yılında faaliyete geçirilmiştir (BeiDou-1 ve BeiDou-2).

İlkyardım

Kaza ne olursa olsun, ilkyardımı yapacak kişinin ilkyardım eğitimi almış olması; sakin, hızlı ve doğru hareket etmesi şarttır.

1. Olay yerinin güvenliğinden emin olun.
2. Gerekiyorsa yaralıyı güvenli bir yere taşıyın.
3. Yanlış ve bilinçsiz müdahaleyi önleyin.
4. Yardım çağırın.

Ülkemizdeki kültür yolları

Culture Routes Society kapsamında öne çıkan rotalar arasında Likya Yolu, Aziz Paul Yolu, Evliya Çelebi Yolu, Karia Yolu, Frig Yolu, Sultanlar Yolu, Via Egnatia, Hitit Yolu, Ağrı Dağı, Küre Dağları, İstiklâl Yolu, Yenice Orman Yolları, İki Deniz Arası ve Hoşgörü Yolu yer alır.

Süleyman Şahin — İstanbul Doğa Sporları Spor Kulübü Başkanı